|
PROJE VE ESER HAKKINDA
Prof.Dr.AHMET KALA
Istanbul Su Külliyâti
Projesi
Istanbul Su Külliyâti
Projesi'nin konusu Türklerin Istanbul'u fethinden itibaren
Istanbul'un su tarihi, su ile ilgili kurumlar tarihi ve su kültürüne
dair belge ve tahlillerdir.
Proje ve yayin yönetmeni Prof.Dr.Ahmet
Kala tarafindan projesi hazirlanan çalisma, baslangiçta 14 cilt
olarak planlanmis, yapilan yogun çalismalarla yayin sayisi 34
cilde ulasmistir. Bu ciltler konu tasnifli kronolojik belgelerden olusan
belgesel eserler ve tahlili eserlerden olusmaktadir. Projede 50 civarinda
akademisyen, uzman ve uzman yardimcisi görev almistir.
Projenin Amaci ve Yararlanilan Kaynaklar
Istanbul Su Külliyâti
Projesi Osmanli Istanbul'unun
su tarihi ve su kültürünü tüm yönleriyle ilk elden arsiv
kaynaklarina dayali olarak ortaya koymaya yönelik bir arastirma
projesidir.
Istanbul¿un su tarihi ve su kültürü külliyâti
günümüze kadar maalesef hazirlanamamistir. Projenin amaci öncelikle
bu boslugu doldurmaktir.
Istanbul'daki su yollari,
bentler, çesmeler, sebiller ve maksemler gibi su ile ilgili alt ve üst
yapilarin ve kuruluslarindan günümüze kadar tarihi arsiv
belgeleriyle birlikte toplu halde ilk kez bu çalismada yer almaktadir.
Büyük bir kismi kaybolmus, tahrip edilmis veya yikilmis
olan su ile ilgili alt ve üst yapilara dair bilgi ve belgelerin arsivlerden
taranarak bulunmasi, transkripsiyonu ve tahlili, ilgili
eserlerin, fotograflarin ve haritalarin yeniden degerlendirilerek
bu alt ve üst yapilarin halihazir durumlarinin konum, fotograf ve
haritalarla yeniden belirlenmesi gibi
ayrintili çalismalar da projenin kapsamindadir.
Proje kapsaminda yer alan eserlerin hazirlanmasinda simdiye
kadar ortaya çikmamis ve degerlendirilmemis birçok arsiv belgesi
ve haritadan faydalanilmistir.
Osmanli devirlerinden Istanbul Büyüksehir Belediyesi¿ne
ve onun bir kurulusu olan ISKI¿ye
intikal eden belge ve
defterlerin tamami ilk kez bu çalismalarda kullanilarak bu belge ve
defterlerin önemli bir kismi taranskripsiyon ve tahlilleriyle birlikte
yayinlanmistir.
ISKI arsivinde yer alan
ve Istanbul su tarihi açisindan önemli ve çok kiymetli bilgilerin
yer aldigi sözkonusu defterler, 16. yüzyildan itibaren zaman
itibariyle bir seri olusturacak bilgi ve belgelerden olusmaktadir.
Bu belge ve defterler dünya
su tarihi içinde de önemli bir yere sahiptir. Günümüzde su tarihini
16. yüzyila kadar geriye götürebilecek ayrintili ve seri halinde arsiv
belge, defter ve haritalarinin bulundugu nadir sehirlerden birisi,
belki de tek sehir Istanbul¿dur.
Arsiv
Kaynaklari
Istanbul Su Külliyati
Projesinin iki ana kaynagi vardir.
Birincisi ISKI arsivinde
yer alan Istanbul vakif sulari ile ilgili 37 adet defterdir.
Bu defterlerde esas
itibariyle merkezde tutulan Istanbul sulari ile ilgili kayitlarin
suretleri, ilmuhaber kayitlari, su tevzi ve taksim kayitlari, su
yollari, bentler, çesmeler ve maksemler gibi su ile ilgili alt ve üst
yapilar, bu yapilari isleten vakiflar ile bu yapilarin bakim ve
onarimi, masraflari ve su abone kayitlari yer almaktadir.
ISKI¿deki bu
defterlerin tablosu asagidadir:
Tablo 1:
ISKI
Vakif Sular Arsivi Vakif
Su Defterleri Katologu
|
DEFTER
NUMARASI
|
DEFTERIN
ADI VE KONUSU
|
IHTIVA
ETTIGI YILLAR
|
EBADI
|
TOPLAM
SAYFA ADEDI
|
YAZILI
SAYFA ADEDI
|
|
1
|
Hatt-i
hümâyun
defteri
|
H.
1071 - 1218
|
38
x 14
|
280
|
184
|
|
2
|
Birinci
Ilm ü haber defteri
|
H.
1232 - 1247
|
45
x 16
|
428
|
192
|
|
3
|
Ikinci
Ilm ü haber defteri
|
H.
1249 - 1251
|
45
x 16
|
362
|
34
|
|
4
|
Üçüncü
Ilm ü haber defteri
|
H.
1235 - 1245
|
45
x 16
|
238
|
96
|
|
5
|
Ilm
ü haber Ocak defteri
|
H.
1203 - 1237
|
43
x 14
|
836
|
611
|
|
6
|
Ilm
ü haber defteri
|
H.
1208 - 1240
|
45
x 20
|
354
|
45
|
|
7
|
Bazi
kuyud için atik tahrir defteri
|
H.
1045 - 1153
|
42
x 15
|
44
|
40
|
|
8
|
Cild-i
evvel defteri. Valide suyundan
Kopuzderesi¿ne gelen mülhak sulari.
|
H.
1128 - 1224
|
43
x 14
|
452
|
403
|
|
9
|
Cild-i
sâni
defteri
|
H.
1191 - 1223
|
43
x 15
|
511
|
405
|
|
10
|
Rah-i
abilik defteri
|
H.
1237 - 1341
|
54
x 20
|
192
|
112
|
|
11
|
Suyolcular
nazâreti
ve bazi ashab-i mesalihin kuyudat defteri
|
H.
1262 - 1337
|
45
x 20
|
156
|
86
|
|
12/1
|
Müteferrik
yazilara ait defter
|
H.
1288- 1292
|
51
x 19
|
166
|
161
|
|
12/2
|
Kesif
defteri
|
H.
1258-1278
|
-
|
93
|
-
|
|
13/1
|
Kirkçesme¿ye
mahsus defter
|
H.
1253 - 1341
|
51
x 19
|
404
|
170
|
|
13/2
|
Beyoglu
|
H.
1285-1286
|
-
|
88
|
-
|
|
14/1
|
Kirkçesme
Ikinci defteri
|
H.
1254 - 1326
|
55
x 20
|
386
|
320
|
|
14/2
|
Kesf-i
sâni
|
|
-
|
51
|
-
|
|
15
|
Halkali
sularina mahsus defter
|
H.
1252 - 1276
|
54
x 19
|
460
|
335
|
|
16
|
Bogaziçi
Taksim su kayid defteri (Rumelihisari)
|
H.
1252 - 1328
|
54
x 19
|
468
|
388
|
|
17
|
Üsküdar'dan
Pasabahçe'ye
kadar cari olan sularin kuyudat defteri
|
H.
1253 - 1329
|
56
x 20
|
124
|
82
|
|
18
|
Devairden
olan ilm ü haber defteridir.
|
H.
1276 - 1311
|
56
x 20
|
190
|
48
|
|
19
|
Cihat
kaleminden vürud eden ilm ü haber defteri
|
H.
1264 - 1284
|
54
x 19
|
180
|
21
|
|
20
|
Mukaseme
defteri
|
H.
1265 - 1269
|
55
x 19
|
132
|
28
|
|
21
|
Mukaseme
defteri
|
H.
1264 - 1275
|
54
x 19
|
100
|
20
|
|
22
|
Mukaseme
defteri
|
H.
1264 - 1301
|
54
x 19
|
264
|
88
|
|
23
|
Uzun
su yollari masarifatindan devair
ve havuzlar hisselerinin
mikdarat cüz¿dani defteri
|
H.
1295
|
55
x 20
|
202
|
150
|
|
24
|
Uzun
bendlerin civarinda bulunan havuzlarla kemerlerin
mesafelerini ve bazi çesmelerin ve su yolu nizamatini gösterir
defterdir.
|
H.
1145 - 1303
|
55
x 20
|
186
|
166
|
|
25
|
Kirkçesme
suyolu kayit defteri
|
H.
1306
|
56
x 41
|
156
|
131
|
|
26
|
Halkali
sulari kayit defteri
|
-
|
56
x 41
|
108
|
81
|
|
27
|
Bogaziçi
ve Beyoglu cihetlerindeki ashab-i miyaha
mahsus defter
|
H.
1279-1306
|
56
x 41
|
142
|
120
|
|
28
|
Ashab-i
miyahin tahrir defteri
|
H.
1306
|
56
x 41
|
44
|
26
|
|
29
|
Ba¿zi
kuyud-i atika defteri
|
H.
1279 - 1283
|
51
x 21
|
524
|
405
|
|
30
|
Kirkçesme
sulari birinci defter
|
-
|
56
x 41
|
388
|
357
|
|
31
|
Kirkçesme
sulari kayit defteri
|
-
|
56
x 41
|
498
|
486
|
|
32
|
Halkali
sulari kayit defteri
|
-
|
56
x 41
|
498
|
473
|
|
33
|
Taksim
sulari kayit defteri
|
-
|
56
x 41
|
478
|
425
|
|
34
|
Ashab-i
miyaha ve çesmelere isabet eden su miktarlari kayit defteri. (39
no. ile gözüküyor.)
|
-
|
56
x 41
|
300
|
239
|
Projenin ikinci ana kaynagi ise Istanbul Müftülügü Ser¿i
Siciller Arsivi¿nde yer alan 15 adet Mâ-i
lezîz
defteridir. Bu defterlerin ilki olan 256 no.lu defter arsivde bulunamadigindan
arastirmamiza dahil edilememistir. Defterlerin tablosu asagidadir.
Tablo 2:
Istanbul Müftülügü Ser¿i Siciller Arsivi Eyüp Kadiligi
Sicil Defterleri Arasinda
Yer Alan
Ma-i leziz Defterleri
Katologu
|
DEFTER
NUMARASI
|
DEFTERIN
ADI VE KONUSU
|
IHTIVA
ETTIGI YILLAR
|
EBADI
|
VARAK
ADEDI
|
|
256
|
Ma-i
leziz
|
H.
1191 - 1200
|
44x15
|
96
|
|
258
|
Ma-i
leziz
|
H.
1200 - 1207
|
47x17
|
234
|
|
280
|
Ma-i
leziz
|
H.
1207 - 1209
|
37x17
|
74
|
|
285
|
Ma-i
leziz
|
H.
1209 - 1211
|
37,5x16
|
71
|
|
293
|
Ma-i
leziz
|
H.
1211 - 1212
|
37,5x16
|
45
|
|
299
|
Ma-i
leziz
|
H.
1212 - 1215
|
45x16
|
81
|
|
314
|
Ma-i
leziz
|
H.
1216 - 1218
|
38,5x16
|
69
|
|
323
|
Ma-i
leziz
|
H.
1218 - 1220
|
45x15,5
|
66
|
|
331
|
Ma-i
leziz
|
H.
1221 - 1225
|
37x17
|
80
|
|
351
|
Ma-i
leziz
|
H.
1227 - 1229
|
37x17
|
72
|
|
367
|
Ma-i
leziz
|
H.
1229 - 1232
|
45,5x20
|
95
|
|
375
|
Ma-i
leziz
|
H.
1231 - 1234
|
37x17
|
74
|
|
404
|
Ma-i
leziz
|
H.
1238 - 1241
|
53x18,5
|
78
|
|
412
|
Ma-i
leziz
|
H.
1241 - 1245
|
50x18
|
82
|
|
439
|
Ma-i
leziz
|
H.
1248 - 1253
|
49,5x18
|
67
|
Simdlilik
34 ciltten olusan Istanbul Su Külliyati yayini üç ana baslik altinta
yapilmistir. Bunlar Mâ-i Lezîz
Defterleri, Vakif Su Defterleri ve
Tahliller'dir.
Mâ-i
Lezîz Defterleri
Yukarida
tablo halinde verdigimiz Istanbul
Müftülügü Ser'i Siciller Arsivi Eyüp Kadiligi sicil defterleri
arasinda yer alan Mâ-i Lezîz Defterleri'nin tamami toplam 11 cilt halinde yayinlanmistir. Yayinlanan
11 cilt Mâ-i Lezîz Defteri 1786-1838 yillari arasini kapsamaktadir.
Istanbul'un su ile ilgili islemleri, Istanbul'un dört kazasindan biri
olan Eyüp ve Haslar (Havâss-i refî
¿
a) kadiligi tarafindan yapilmaktaydi.
Iste 11 cilt halinde yayinladigimiz
Mâ-i Lezîz Defterleri bu kadiligin yaptigi islemleri ihtiva
etmektedir. Yayinlanan 11 cilt ve özet içerigi asagidadir:
1 (III). Eyüp
ve Haslar kadiliginin H. 1200-1217/ M. 1786-1802 yillarini
kapsayan 258 no'lu defterin ilk kismini;
2 (IV). Bu
kadiligin H. 1206-1256/ M. 1791-1840 yillarini kapsayan 258 no'lu
defterin son kismiyla H. 1208-1210/ M. 1793-1796 yillarini kapsayan
280 no'lu defterin ilk kismini;
3 (VIII). Bu
kadiligin H. 1209-1242/ M. 1794-1827 yillarini kapsayan 280 no'lu
defterin son kismiyla H. 1209-1251/ M. 1795 -1835 yillarini kapsayan
285 no'lu defterin tamamini ve H. 1211-1229/ M. 1796-1814 yillarini
kapsayan 293 no'lu defterinin ilk kismini;
4 (IX). Bu
kadiligin H. 1212-1247/ M. 1797-1831 yillarini kapsayan 293 no'lu
defterin son kismiyla H. 1214-1249/ M. 1799-1833 yillarini kapsayan
299 no'lu defterin tamamini ve H. 1216-1231/ M. 1801-1816 yillarini
kapsayan 314 no'lu defterinin ilk kismini;
5 (X). Bu
kadiligin H. 1209-1216/ M. 1795-1802 yillarini kapsayan 285 no'lu
defterin bir kismiyla H. 1216-1252/ M. 1801-1837 yillarini kapsayan
314 no'lu defterin son kismini ve H. 1218-1242/ M. 1803-1826 yillarini
kapsayan 323 no'lu defterinin ilk kismini;
6 (XV). Bu
kadiligin H. 1219-1224/ M. 1804-1809 yillarini kapsayan 323 no'lu
defterin son kismiyla H. 1221-1225/ M. 1806-1810 yillarini kapsayan
331 no'lu defteriyle ve H. 1227-1228/ M. 1812-1813 yillarini kapsayan
351 no'lu defterinin ilk kismini;
7 (XVI). Bu
kadiligin H. 1228-1251/ M. 1813-1836 yillarini kapsayan 351 no'lu
defterin son kismiyla ve H. 1232-1251/ M. 1817-1836 yillarini
kapsayan 367 no'lu defterin ilk kismini;
8 (XVII). Bu
kadiligin H. 1232-1246/ M. 1817-1830 yillarini kapsayan 367 no'lu
defterin son kismiyla 1232-1252/ M. 1817-1836 yillarini kapsayan 375
no'lu defterin tamamini ve 1238-1249/ M. 1823-1838 yillarini kapsayan
404 no'lu defterin ilk kismini;
9 (XVIII).
Bu kadiligin H. 1232-1252/ M. 1817-1836 yillarini kapsayan 404
no'lu defterin son kismiyla ve H. 1241-1245/ M. 1825-1829 yillarini
kapsayan 412 no'lu defterin ilk kismini;
10 (XIX). Bu
kadiligin H. 1232/ M. 1817 ile H. 1244/ M. 1828 yillarini kapsayan
367 no'lu defterin 86.sahifesiyle H. 1245-1246/ M. 1829-1830 yillarini
kapsayan 412 no'lu defteri,
11 (XX). Bu
kadiligin H. 1248/M. 1833 ile H. 1253/ M. 1837 yillarini kapsayan
439 no'lu defteri ihtiva etmektedir.
Bu
defterleri olusturan hüccet kayitlarinin esasi, özellikle nefs-i Istanbul
denen Suriçi'ne Haslar bölgesinden suyollariyla gelen içme suyunun dagitimi,
satis ve miras gibi yollarla el degistirmesi konularidir. Yine sularin
miktari, kullanan kisiler ve su ile ilgili resmî görevliler bu hüccetlerde
kaydedilmistir.
VAKIF
SU DEFTERLERI
Yukarida
tablo halinde verdigimiz ISKI Vakif Sular Arsivinde bulunan ve büyük
bir ihtimalle Su nezâreti defterlerinden olan 37 adet Vakif Su
Defterinin bir kismini 17 cilt olarak yayinladik. Yayinlanan 17 cilt
Vakif Su Defteri ve özet içerigi söyledir.
1 (I). Hatt-i
hümâyûn (985-1218/1577-1804). 1 numarali defterin tamamini ihtiva
etmekte olup 368 adet belgeden olusmaktadir.
2 (II). Ilmühaber
I (1084-1288/1673-1871). 2 numarali defterin tamamini ihtiva etmekte
olup 576 adet belgeden olusmaktadir.
3 (V). Ilmühaber
II (1112-1287/1700-1871). 3 ve 4 numarali defterin tamamiyla 5 numarali
defterin bas kismini ihtiva etmektedir.
4 (VI). Ilmühaber
III (1015-1317/1606-1901). 5 numarali defterin son kismiyla 6 numarali
defterin tamamini ve 18 numarali defterin bas kismini ihtiva
etmektedir.
5 (VII). Ilmühaber
IV (1272-1344/1856-1928). 18 numarali defterin son kismini ihtiva
etmektedir.
6 (XI). Kirkçesme
sulari I (1207-1341/1792-1925). 13/1 numarali defterin tamamini ihtiva
etmektedir.
7 (XII). Kirkçesme
sulari II (1226-1337/1811-1921). 14/1 numarali defterin tamamini
ihtiva etmektedir.
8 (XXI).
Halkali sulari I (1290-1311/1873-1895). 24 numarali defterin tamamini
ihtiva etmektedir.
9 (XXII).
Halkali sulari II (1178-1330/1765-1914) 15 numarali defterin tamamini
ihtiva etmektedir.
10 (XXIII).
Avrupa yakasi sulari I (997-1246/1588-1830) Vâlide
suyindan Kopuz deresine gelen mülhak sular, cild-i evvel basligini
tasiyan 452 (yazili 403) sahifelik 8
numarali defterin 258. sahifesinin 1213/15 Haziran 1798‑4
Haziran 1799 tarihini tasiyan 7. hükmüne kadar olan kismini ihtiva
etmektedir.
11 (XXIV).
Avrupa yakasi sulari II (985 -1257/1577-1842) yukardaki 8 numarali defterin 1082 /10 Mayis 1671‑28 Nisan 1672 tarihli
259. sahifesinin 1. hükmünden yine ISKI Arsivinde bulunan ve Cild-i sânî basligini tasiyan 511 (yazili 405) sahifelik
9 numarali defterin 1194 /8
Ocak-27 Aralik 1780 tarihini tasiyan 16. sahifesinin 1. hükmüne kadar
olan kismini ihtiva etmektedir.
12 (XXV).
Avrupa yakasi sulari III (981-1246/1574-1831) Cild-i
sânî basligini tasiyan 511 (yazili 405) sahifelik 9 numarali defterin 1082/10 Mayis 1671-28 Nisan 1672 tarihini tasiyan
16. sahifesinin 2. hükmünden sonuna kadar olan kismini ihtiva
etmektedir.
13 (XXVI).
Su yolcu I (1129-1341/1717-1925) Râh-i
âbîlik defteri adini tasiyan 192 (yazili 112) sahifelik 10 numarali defterin tamamini ve 156 (yazili 86) sahifelik 11
numarali Su yolcular nezâreti ve
bazi ashab-i mesâlihin kuyûdât defteri¿nin ilk 36 sahifesini
ihtiva etmektedir.
14 (XXVII). Kesif
defteri I (1258-1278/1842-1862) ayni adi tasiyan 93 sahifelik 12/2
numarali defterin tamamini ihtiva etmektedir.
15 (XXVIII).
Kesif defteri II
(1263-1289/1847-1872) Kesf-i sânî
adini tasiyan 51 sahifelik 14/2
numarali defterin tamamini ve 27 numarali Bogaziçi
ve Beyoglu cihetlerindeki ashâb-i miyâha mahsus defter¿in ilk 30
sahifesini ihtiva etmektedir.
16 (XXIX).
Kesif defteri III (1258-1278/1842-1862) 27 numarali Bogaziçi
ve Beyoglu cihetlerindeki ashâb-i miyâha mahsus defter¿in son kismini
ihtiva etmektedir.
17 (XXX). Bogaziçi-Taksim
sulari-1 (1237-1338 /1821-1922) ayni adi tasiyan 468 (yazili
388) sahifelik 16 numarali
defterin ilk 76 sahifesini ihtiva etmektedir.
TAHLILLER
Yayin
Metodu
Belgenin asli, Osmanli
alfabesinden Latin alfabesine aktarilan
transkripsiyon metni ile birlikte verilmistir.
Dil aynen korunarak yazi
Osmanli alfabesinden Latin
alfabesine aktarilmis, sadelestirme yapilmayarak belge ayrica özetlenmistir.
Özet metin, ait oldugu
transkripsiyon metninin üstünde ve
ayri yazi karakterindedir. Özet
metnin bas tarafinda yer alan rakamlar sirasiyla, ISKI Vakif Su
Defteri¿nin numarasini,
sayfa numarasini ve hüküm numarasini belirtmektedir.
Kitabin basina eserde
yer alan ana ve alt konular tablosu, sonuna da ayrintili indeks konularak aranan bilgiye ulasmak kolaylastirilmistir.
Osmanlica
metnin yazimi sirasindaki yanlis yazma, tekraren yazma, fazla yazma
gibi hatalar ise, transkripsiyon metninde düzeltilmistir.
Harf veya hece düsmesi seklindeki hatalar metinde,
köseli parantez ([ ]) açilarak,
bu parantezin içinde tamamlanmistir. Yanlis yazilan kelimeler ise,
dipnotta dogrusu yazilarak düzeltilmistir. Tekrar veya fazladan yazilan
kelimeler de dipnotta ayrica belirtilmistir.
Hicrî
tarihler, köseli parantez içerisinde Miladî
tarihlere çevrilmistir.
|